Sağlıklı Beslenme ve Okul Yemeği Programlarının Önemi

Sağlıklı Beslenme

Beslenme, büyüme, gelişme, sağlığın korunması, iyileştirilmesi, sürdürülmesi ve iyi bir yaşam kalitesi için gerekli olan besin öğeleri (karbonhidrat, protein, yağ, vitaminler ve mineraller) ve biyoaktif bileşikleri içeren gıdaların yeterli ve dengeli tüketilerek vücutta kullanılmasıdır.

Gıdaların günlük beslenmede gerektiği kadar, yeterli ve dengeli bir şekilde yer alması sağlıklı beslenme veya optimal beslenme olarak tanımlanmaktadır. Sağlıklı beslenme, popülist trendler veya belirli zamanlara bağlı koşullara göre şekillenmeyen, anne karnında başlayan sonra bebeklik, çocukluk, adolesan, yetişkin ve yaşlılığa kadar devam eden tüm süreçte bir yaşam biçimi olarak öğrenilmesi ve uygulanması gereken bir öneme sahiptir.

Gıdalar vücut için gerekli olan besin öğelerini ve biyoaktif bileşikleri farklı miktarlarda ve farklı formlarda içerirler. Bu bileşiklerin bazıları vücutta sentezlenemez mutlaka gıdalar ile alınması gerekir. Tüm gıdalar için bu bileşiklere ait bilgilerin takip edilmesi zordur. Ancak sağlıklı beslenme için takip edilebilecek daha pratik yaklaşımlar vardır. Bunların dışında tabi ki bireylerin gıda seçimini; gelenekler, ekonomik, kültürel ve çevresel etmenler, yaş, cinsiyet, genetik ve yaşam biçimi gibi birçok faktör etkileyebilir. Ama tüm yeryüzündeki gıdalar dikkate alındığında bu seçimlerin en iyi şekilde yapılmasına olanak sağlayacak düzeyde geniş bir çeşitlilik olduğu görülebilir.

Sağlıklı beslenme önemli ölçüde gıda çeşitliliğine dayalıdır. Bu çeşitliliğin vücudumuzun günlük besin öğesi ve enerji gereksinimini karşılamada en iyi şekilde kullanılmasının anahtar rolü gıda gruplarıdır. Gıdalar beş grupta toplanır:

1) Süt ve ürünleri (Süt, yoğurt, ayran, kefir, peynir, sütlü tatlılar)

2) Proteinli gıdalar (Et-Tavuk-Balık-Yumurta-Kuru Baklagiller-Yağlı Tohumlar-Çerezler)

3) Tahıllar (Bulgur, pirinç, makarna vb.)

4) Sebzeler

5) Meyveler

Bu gıda gruplarının, Türkiye’ye özgü̈ beslenme örüntüsüne dayalı olarak geliştirilen “Sağlıklı Yemek Tabağı”na göre ve aynı zamanda fiziksel aktivitenin sağlıktaki payını dikkate alan “Sağlıklı Beslenme ve Fiziksel Aktivite Piramidi”nde yer alan şekilde tüketilmesi önerilmektedir.

“Sağlıklı Beslenme ve Fiziksel Aktivite Piramidi”nde yer alan şekilde tüketilmesi önerilmektedir.

Hedef her öğünde tabakta yer alan her gruptan bir yiyeceğin seçilerek tüketilmesidir. Tabağın yanında yer alan suyunda, günlük beslenmede önerilen miktarda sağlanması ve yine günlük beslenmede zeytinyağının yer alması, aktif yaşamın desteklenmesi sağlıklı yaşam biçiminin tamamlayıcısı olarak önem taşımaktadır.

2019 yılında sağlıklı beslenmede küresel bilimsel hedefler geliştirmek için 16 ülkeden bilim insanlarından kurulan Lancet Komisyonu, küresel gıda sistemini sürdürülebilir gıda sistemlerine dönüştürmek ve bu sistemlerden sağlıklı diyetler elde etmek için büyük ölçekli ve koordineli çabalar gerektiğini vurgulamışlardır.

Komisyon, tüm dünya insanları için geçerli evrensel sağlıklı beslenmenin bilimsel sınırları için bazı anahtar hedefler yayınlamıştır :

1. Sağlıksız ve sürdürülemez şekilde üretilen gıdalar, insanlar ve gezegen için küresel bir risk oluşturmaktadır. Sağlıksız beslenme yerel ekosistemleri ve dünya sisteminin istikrarını tehdit etmektedir.
2. Mevcut beslenme eğilimleri, 2050 yılına kadar tahmini 10 milyara ulaşan nüfus artışıyla birleştiğinde, insanlar ve gezegen için riskler (sera gazı emisyonları, azot ve fosfor kirliliği, biyolojik çeşitlilik kaybı ve su ve arazi yetersizliği) daha da artacaktır.
3. Sağlıklı beslenme ve sürdürülebilir gıda üretimi için bilimsel hedeflere göre hareket etmek bu konuda ihtiyaç duyulan dönüşüm ve değişimlere rehberlik edecektir.
4. Sağlıklı beslenme, yaşa ve cinsiyete uygun kalori alımı, çok çeşitli bitkisel gıdalar, makul miktarda hayvansal gıdalar, doymuş yağlardan ziyade doymamış yağlardan oluşmalı ve daha az rafine edilmiş tahıllar, eklenmiş şeker ve aşırı işlenmemiş gıdalar içermelidir.
5. Tüm insanlar için sağlıklı beslenme modellerinin benimsenmesi, gıda kayıpları ve israfında önemli azalmaların sağlanması, gıda üretim uygulamalarında da ciddi iyileştirmelerin yapılması mümkündür. Bu evrensel hedefe ulaşmak, tüm sektörlerde ve ölçeklerde çalışan bireylerin ve kuruluşların çeşitli eylemlerle sürece katılımını gerektirir. Bu nedenle tüm sektörlerin bilimsel hedefleri benimsemesi büyük önem taşır.

Çocuk Beslenmesi ve Okul Yemeği Programlarının Önemi

Okul çağı, çocuklar için fizyolojik, psikolojik ve sosyal gelişimin hızlı olduğu, yaşam boyu devam edebilecek davranışların büyük ölçüde oluştuğu, bilgi almaya ve alışkanlık kazanmaya en uygun oldukları, ancak yetişkinlik hastalıklarının gelişimi açısından ise en riskli dönemdir. Bu dönemde ülkemizde yaygın olarak görülen beslenme sorunları; D vitamini, kalsiyum ve iyot yetersizlikleri ile demir yetersizliği anemisi, şişmanlık, yeme davranışı bozuklukları ile diş çürükleridir.

Okul Yemeği Programları, çocukların günlük kalori ve besin öğesi ihtiyaçlarının neredeyse üçte ikisini karşılaması nedeniyle sağlıklı beslenme modelinin geliştirilmesinde kritik öneme sahip kurumsal uygulamalardır. Bu programların bilimsel ilkeler doğrultusunda yapılandırılması, izlenmesi ve okulun koşullarına uygun biçimde uyarlanması çocuk beslenmesinde en etkili yaklaşımlar arasında yer alır.

Okul Yemeği Programları, çocukların sağlıklı büyüme ve gelişmelerini desteklemek, akademik başarılarını artırmak ve uzun vadede sağlıklı yeme alışkanlıkları kazanmalarını sağlamak açısından kritik öneme sahiptir. Bu programlar yalnızca bireysel sağlık açısından değil, aynı zamanda toplum sağlığının iyileştirilmesi açısından da stratejik bir rol üstlenmektedir.

Okul Yemek Programlarının yararları aşağıda yer alan başlıklar altında bilimsel çalışmalar ile kanıtlanmıştır.

Büyüme ve Gelişme:

Çocukluk çağı, büyümenin en hızlı olduğu dönemlerden biridir. Bu dönemde enerji ve besin ögesi gereksinimleri oldukça yüksektir. Özellikle yetişkin beslenmesinden farkı, gün içerisinde enerji ve besin öğesi gereksinimlerin zamanında ve uygun miktarlarda yeterli ve dengeli mutlaka karşılanmasıdır. Çünkü büyüme ve gelişme için gerekli sentezlerin vücuttaki döngüsü çok hızlıdır. Okul yemeği programları, özellikle demir, kalsiyum, çinko, A ve C vitamini gibi kritik besin öğelerinin yetersizliğine bağlı gelişim geriliklerini önlemeye yardımcı olur.

Akademik Başarı

Sağlıksız beslenmenin çocukların akademik başarıları üzerine etkilerini araştıran çalışmalar, dikkat dağınıklığına, öğrenme güçlüklerine ve davranış bozukluklarına neden olduğunu ortaya koyarken, yeterli ve dengeli beslenen öğrencilerin daha uzun dikkat süresine, gelişmiş bilişsel işlevlere ve daha iyi sınav performansına sahip olduğunu göstermiştir. Örneğin bir araştırmada sınıf içi disiplinde sorun yaşayan öğrencilerin aynı zamanda istatistiksel olarak önemli derecede demir minerali yetersizliği tablosuna sahip oldukları saptanmıştır. Bu durum demir minerali yetersizliğine bağlı olarak derse odaklanmada güçlük çeken çocukların ders sırasında dinleme dışında farklı davranışlar sergilemelerini açıklamaktadır.

Beslenme Bilgisi ve Doğru Davranışlar

Okul yemeği programları, çocuklara sağlıklı beslenme alışkanlıklarının kazandırılması açısından aynı zamanda birer eğitim aracıdır. Sağlıklı menü sunumlarında yemek listesi, tepsiye alınan yemeklerin uyumu ve sırası vb. başlayan görsel izleme daha sonra sebze-meyve tüketimi, tam tahıl tercihi, şekerli içeceklerin sınırlanması gibi davranışları daha kolay içselleştirmekte; bu davranışlar yaşam boyu sürecek alışkanlıklara dönüşebilmektedir. Yine tabakta atık veya artık dikkatinin kazanılması ve böylece gıda israfına karşı farkındalık konuları yine okul sofralarında kazanılmaktadır. Bunların dışında öğretmenler ve arkadaşlar ile yenen bir yemeğin sosyal yönden kazanımları günümüzde gittikçe artan telefon, tablet ve bilgisayar kullanımının neden olduğu yalnızlaşmayı azaltabilmektedir.

İleriki Yaşlardaki Hastalık Risklerinin Azaltılması

Erken yaşta kazanılan sağlıksız beslenme alışkanlıkları, obezite, diyabet, hipertansiyon gibi kronik hastalıkların temelini atar. Okul yemeği programları, çocukluk döneminde doğru beslenme modelleri oluşturarak bu hastalıkların riskini azaltır. Ayrıca bağışıklık sisteminin güçlenmesine, enfeksiyonlara karşı direncin artmasına katkı sağlar.

Gelecekte bireylerin üretkenliğini azaltacak düzeyde sağlık sorunlarının önüne geçmek, risklerini azaltmak için “çocukluk dönemi sağlıklı beslenme” paha biçilmez bir zaman fırsatıdır.